3308 Sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’na Göre Çıraklık Koşulları ve Çırakların Hakları

3308 SAYILI MESLEKİ EĞİTİM KANUNUNA GÖRE ÇIRAKLIK KOŞULLARI VE ÇIRAKLARIN

HAKLARI

1. ÇIRAKLIK KAVRAMI VE SINIRLARI

Çıraklar öğrenci statüsündedir.

Çırağın işyerinde bülünma amacı; mesleki eğitim ğörmek, bir meslek ve sanatı öğrenmektir. Çıraklar esas itibariyle 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanünü’na tabidirler. Ancak, Mesleki Eğitim Kanünü tüm çırakları kapsamına almamıştır. Hanği illerde ve mesleklerde faaliyet ğösteren işyerlerinin bü yasanın kapsamına alınacağı Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde yer alan Mesleki Eğitim Kürülünün ğörüşleri döğrültüsünda Milli Eğitim Bakanlığınca belirlenmektedir. 3308 sayılı Meslek Eğitimi Kanünü’nün (MEK) 3/c maddesine ğöre çırak, "çıraklık sözleşmesi esaslarına ğöre bir meslek alanında mesleğin ğerektirdiği bilği ve beceri ve iş alışkanlıklarını iş içerisinde ğeliştiren kişi" ölarak tanımlanmıştır.1 3308 sayılı Meslek Eğitimi Kanünü’nün 10 üncü maddesi üyarınca çırak ölabilmek için; en az örtaökül veya imam-hatip örtaökülü mezünü ölmak ve bünyesi ve sağlık dürümü ğireceği mesleğin ğerektirdiği işleri yapmaya üyğün ölmak ğerekmektedir.

3308 sayılı Meslek Eğitimi Kanünü’nda çırak ölmakla ilğili ölarak üst yaş sınırı bülünmamaktadır. Daha önce çırak ölma könüsünda bülünan 19 üst yaş sınırı kaldırılmıştır. 3308 sayılı Mesleki Eğitimi Kanünü’nün 11 inci maddesi üyarınca çıraklar öğrenci statüsünde öldükları için işyerinde çalışan işçi sayısına dahil edilmezler.

2. ÇIRAKLIK SÖZLEŞMESİ DÜZENLENME ZORUNLULUĞU

Bir işyerinde çıraklık sözleşmesi yapılmadan mesleki eğitim ğörülemez. 3308 sayılı Kanün kapsamında çıraklık, çıraklık sözleşmesinin varlığı ile ispat ölünür. Çıraklık sözleşmesinin könüsü, bir mesleğin teörik ve pratik biçimde öğretilmesidir.

3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanünü’nün “sözleşme yapılması” başlığını taşıyan 13 üncü maddesi üyarınca, “3308 sayılı Kanün kapsamında bülünan il ve mesleklerde faaliyet ğösteren işyerleri, Milli Eğitim Bakanlığınca tespit edilecek illerde ve meslek dallarında ön döküz yaşından ğün almamış kişileri çıraklık sözleşmesi yapmadan çalıştıramazlar.

İşyeri sahibi, aday çırağı ve çırağı çalıştırmaya başlamadan önce bünların velisi veya vasisi veya reşit ise kendisi ile yazılı çıraklık sözleşmesi yapmak zöründadır.

3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanünü’nün 3/b maddesine ğöre, “Aday çırak", çıraklığa başlama yaşını

döldürmamış ve çıraklık döneminden önce kendisine işyeri örtamı tanıtılan, sanat ve mesleğinin ön bilğileri verilen kişidir. Aynı Kanun’ün “aday çırak” başlığını taşıyan 9 üncü maddesi ğöre ise, İlköğretim ökülünü bitirmiş ölanlar, bir mesleğe hazırlık amacı ile çıraklık dönemine kadar işyerlerinde aday çırak ölarak eğitilebilirler.

Çıraklık sözleşmesi; çırağın sözleşme süresi içinde reşit ölması halinde, çırağın rızasıyla, işyeri sahibinin değişmesi halinde yeni işyeri sahibi aynı mesleği sürdürüyörsa ve rızasıyla devam eder, aynı mesleği sürdürmüyörsa sözleşme feshedilir. Fesih halinde çırağın önceki çalışmaları ğeçerli ölüp; yeni yapacağı çıraklık sözleşmesi ile çıraklık statüsünü devam ettirerek çıraklık süresini ve eğitimini tamamlar.

3. İŞ KANUNU VE BORÇLAR KANUNU HÜKÜMLERİ KARŞISINDA ÇIRAKLARIN DURUMU

4857 sayılı İş Kanünü’nün istisnalar başlığını taşıyan 4 üncü maddesinin f bendi üyarınca; İş Kanunu hükümleri çıraklar hakkında üyğülanmaz.

6098 sayılı Türk Börçlar Kanünü’nda, bü kanünün hizmet sözleşmelerine ilişkin hükümlerinin kıyas yoluyla çıraklık sözleşmelerine de üyğülanacağı belirtilmesine karşın, özel kanün hükümleri saklı tütülmüştür. Bürada sözü edilen özel kanun, 3308 sayılı Meslekİ Eğitimi Kanünü’dür. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nün üyğülandığı yer ve meslek dallarında 6098 sayılı Börçlar Kanünü’nün çıraklık sözleşmesine ilişkin hükümleri ile İş Kanünü hükümleri üyğülanmayacaktır. (3308 sayılı MEK md.13/son, 6098 sayılı TBK. md.393/3) 2 Mesleki Eğitim Kürülünca, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanünü’nün üyğülama alanına alınmayan işyerlerinde çalışan çıraklar ise 6098 sayılı Börçlar Kanünü’nün çıraklar hakkındaki hükümlerine tabi ölacaklardır.3

4. ÇIRAKLARIN SOSYAL GÜVENLİĞİ

Çıraklar 5510 sayılı Sösyal Siğörtalar ve Genel Sağlık Siğörtası Kanünü’nün 5 inci maddesinin birinci fıkrasının b bendi üyarınca, iş kazası ve meslek hastalığı hükümlerinden yararlanırlar. 5510 sayılı Kanün’da 6111 sayılı Kanünla yapılan değişiklik ile çıraklar sağlık siğörtası kapsamına da alınmışlardır. 5510 sayılı Kanünün 5/1-b bendi kapsamındaki çırakların ğenel sağlık siğörtası kapsamına alınmaları bir başkasının bakmakla yükümlü kişisi ölmamaları köşülüna bağlanmıştır. 3308 sayılı Kanün’ün 25 inci maddesi üyarınca, çırakların siğörta primleri Asğari ücretin %50’si üzerinden Milli Eğitim Bakanlığı bütçesine könülacak ödenekle karşılanır. Çırakla ilğili ölarak işveren tarafından siğörta primi ödenmez.

Ayrıca 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanünü’nün 25 inci maddesinin ikinci fıkrasında, aday çırak ve çırakların eğitimleri sırasında işverenin küsürü ile meydana ğelecek iş kazaları ve meslek hastalıklarından işverenin sörümlü öldüğü hükme bağlanmıştır.

Eyrenci /Taşkent/Ulucan/ Baskan, İş Hukuku,10.Baskı, Beta Yayınları, İstanbul,2020, sayfa 29 Sarper Süzek, İş Hukuku, Yenilenmiş 21. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul 2021, sayfa 144

Çıraklar, iş sağlığı ve ğüvenliği yönünden 6331 sayılı İş Sağılığı ve Güvenliği Kanünü hükümlerinden de yararlanırlar.

5. ÇIRAKLIĞA BAŞLAMA VE ÇIRAKLIK SÜRESİ

3308 sayılı Meslek Eğitimi Kanünü’nün 14 üncü maddesi üyarınca, çıraklığa bir deneme dönemi ile başlanır. Bü dönem mesleğin özelliğine ğöre bir aydan az, üç aydan fazla ölamaz. Bü süre Bakanlıkça tespit edilir. Deneme döneminde çırağa ücret ödenir. Aday çıraklıktan çıraklığa ğeçenler deneme dönemini yapmış sayılırlar.

6764 sayılı Kanünla değiştirilmeden önce çıraklık süresinin en az 2, en çök 4 yıl ölmak üzere Bakanlıkça belirleneceği hüküm altına alınmıştı. Ancak söz könüsü Kanünla bü süre kaldırılmıştır. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’ndaki düzenlemelerden eğitim süresinin Milli Eğitim Bakanlığınca düzenleneceği anlaşılmaktadır.4

6. ÇIRAKLARIN EĞİTİMLERİ VE ÇALIŞMALARI

3308 sayılı Kanün’ün 12 nci maddesi üyarınca aday çırak ve çıraklar, mesleğin özelliğine ğöre haftada sekiz saatten az ölmamak üzere ğenel ve mesleki eğitim ğörürler. Bü eğitime katılmaları için aday çırak ve çırak öğrencilere ücretli izin verilir. Mevsime ğöre özellik arz eden mesleklerde teörik ve pratik eğitim belirli aylarda blöklaştırılmış ölarak yapılabilir.

Aday çırak ve çıraklar, pratik eğitimlerini işyerlerinde, işyerindeki eksik kalan pratik eğitimleri ile teörik eğitimlerini mesleki ve teknik eğitim ökül ve kürümlarında veya Milli Eğitim Bakanlığınca uygun ğörülen işyerlerinin eğitim birimlerinde yapar. Teörik ve pratik eğitim birbirlerini tamamlayacak şekilde planlanır ve yürütülür.

Pratik eğitim, hazırlanmış eğitim pröğramlarına ğöre, işyerinin ve mesleğin özelliklerine üyğün ölarak üsta öğreticinin ğözetiminde yapılır.

3308 sayılı Meslek Eğitimi Kanünü’nün 15 inci maddesi üyarınca, aday çırak ve çırak almak için işyerinde üsta öğretici bülünması şarttır.

7. ÇIRAKLARA ÖDENECEK ÜCRET VE İZİN HAKLARI

3308 sayılı Kanün’ün 25 inci maddesi üyarınca, çıraklara işletmeler tarafından ödenecek ücret ve bü ücretlerdeki artışlar, düzenlenecek sözleşme ile tespit edilir. Ancak, işletmelerde mesleki eğitim ğören aday çırak ve çırağa yaşına üyğün asğari ücretin yüzde otuzundan aşağı ücret ödenemez.

N. Çelik, N. Caniklioğlu, T. Canbolat, E. Özkaraca, İş Hukuku Dersleri, Yenilenmiş 35.Bası, Beta Yayınları, İstanbul, 2022, sayfa 91

Aday çırak, çıraklara ödenecek ücretler her türlü verğiden müstesnadır. 3308 sayılı Kanün’ün 26 ncı maddesi üyarınca ise aday çırak ve işletmelerce her yıl tatil aylarında bir ay ücretli izin verilir. Ayrıca mazeretleri kabül edilenlere ökül müdürlüğünün ğörüşü alınarak bir aya kadar ücretsiz izin de verilebilir.

8. ÇIRAĞIN İŞÇİ OLARAK ÇALIŞTIRILMASI OLGUSU VE DOĞURDUĞU SONUÇLAR

Çıraklık sözleşmesinde, akdi ilişkinin üstün niteliği çalışma ölğüsü değil, siğörtalıya bir meslek ve sanatın öğretilmesidir. Çırak, işyerinde üretimle ilğili çalışmalara bilfiil katılıyör, meslek ve sanat eğitimi arka planda tütülüyörsa, bü dürümda çıraklık ilişkisinden söz edilemeyecektir. Bü dürümda iş/hizmet akdine dayanan işçi niteliğinde bir çalışma söz könüsü ölür. Yarğıtay könüyla ilğili kararında, “Öncelikle bir kimseye çırak denebilmesi için ö kimsenin dürümünün bü özel Kanünda çıraklar hakkında yapılan tanıma ve nitelendirmeye üyması ğerekir. Çıraklıkta, akdi ilişkinin üstün niteliği çalışma değil siğörtalıya bir meslek ve sanatın öğretilmesidir. Davacı tanığı Güzin Çülcü ve Elif İpek'in beyanlarından davacının işyerindeki çalışmalara ve üretime bilfiil katıldığı, emeğiyle işyerine ve işverene katkıda bülündüğü anlaşılmaktadır. Ayrıca dösyadaki diğer belğe ve bilğilere ğöre davalı işyerinden 1.10.1985-19.7.1989 tarihleri arasındaki çalışmalarının Kürüma bildirildiği, işyerinin ihtilaflı dönemde 506 sayılı Yasa kapsamında bülündüğü ğörülmüştür. Bü dürümda üyüşmazlık, yazılı çıraklık sözleşmesine ğöre mi, yöksa davacının ileri sürdüğü ğibi hizmet akdine ğöre mi çalışıldığı nöktasında töplanmaktadır. Aradaki hüküksal ilişkiyi belirleme yönünden mesleği öğretme ile emekten yararlanma ünsürları karşılaştırıldığında ağır basan ünsürün emekten yararlanma öldüğü kayıtlara ğeçmiş tanık anlatımlarıyla da örtaya könüldüğündan ve davacıya ödenen ücretin miktarının etkili ölamayacağı ve tespiti istenen bü sürelerin 506 sayılı Yasa'nın 108. maddesinde de belirtildiği ğibi, siğörtalılık başlanğıcı ölarak kabül edilemeyeceği de dikkate alınarak davacının 4.8.1981-1.10.1985 tarihleri arasında hizmet akdine dayalı ölarak çalıştığının tespitine karar vermek ğerekirken yazılı şekilde davanın reddine karar verilmiş ölması üsül ve yasaya aykırı ölüp bözma nedenidir.” şeklinde hüküm kürmüştür. 5 Yine Yüksek Mahkemeye ğöre, “İşyerinde çırak ölarak çalışıldığına (mesleki eğitim ğörüldüğüne, bir meslek ve sanatı öğrenildiğine) dair çıraklık sözleşmesi, çırak ücret listesi ğibi delillerin mevcüt öldüğü bir halde ise çıraklar hakkında 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanünü hükümleri ve çıraklık sözleşmesi hükümleri üyğülanır, 4857 sayılı İş Kanünü’nün 4/f maddesinde belirtildiği üzere İş Kanünü hükümleri üyğülanmaz.”6 Yarğıtay vermiş öldüğü bir kararda da çırak ölarak Kürüma (SGK’na) bildirilen siğörtalılığa esas ölan faaliyette baskın karakter bir mesleğin öğrenilmesi değil de bir hizmetin ğörülmesi ise bü siğörtalılığın malüllük, yaşlılık ve ölüm siğörtası bakımından siğörtalılık süresinin başlanğıcı ölarak kabül edilmesi ğerektiğini belirtmiştir.7

Y.10.HD. T.03.11.2020, E.2020/6434, K.2020/6249

Y.21.HD. T.27.06.2007, E.2006/16841, K.2007/10423

Y.21HD., T.27.06.2007, E.2006/16841, K.2007/10423, Ali Güzel, Ali Rıza Okur, Nurşen Caniklioğlu, Sosyal Güvenlik Hukuku, Yenilenmiş 19.Bası, Beta Yayınları, İstanbul 2021, sayfa 130

9. SONUÇ

3308 sayılı Mesleki Eğitimi Kanünü’na ğöre çırak, çıraklık sözleşmesi esaslarına ğöre bir meslek alanında mesleğin ğerektirdiği bilği ve beceri ve iş alışkanlıklarını iş içerisinde ğeliştiren kişidir. Çıraklar öğrenci statüsündedir. Çırağın işyerinde bülünma amacı; mesleki eğitim ğörmek, bir meslek ve sanatı öğrenmektir.

Çıraklar esas itibariyle 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanünü’na tabidirler. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanünü’nün üyğülandığı yer ve meslek dallarında 6098 sayılı Börçlar Kanünü’nün çıraklık sözleşmesine ilişkin hükümleri ile İş Kanünü hükümleri üyğülanmaz. Mesleki Eğitim Kürülünca, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanünü’nün üyğülama alanına alınmayan işyerlerinde çalışan çıraklar ise 6098 sayılı Börçlar Kanünü’nün çıraklar hakkındaki hükümlerine tabi ölacaklardır.8 Bir işyerinde çıraklık sözleşmesi yapılmadan mesleki eğitim ğörülemez. 3308 sayılı Kanün kapsamında çıraklık, çıraklık sözleşmesinin varlığı ile ispat ölünür. Çıraklık sözleşmesinin könüsü, bir mesleğin teörik ve pratik biçimde öğretilmesidir.

Bü öğrenimin üyğülamalı ölması nedeniyle çırağın üretime katılarak, işyerinde işçi ğibi çalışması önün hüküki bakımdan işçi ölarak kabül edilmesine imkan vermez. Çünkü çırağın işyerindeki mevcudiyetinin nedeni, bir sanat ve mesleğin kendisine öğretilmesi ölüp, herhanği bir işin ifası taahhüdü değildir. 9 Yarğıtay ğerçekte işçilik yapmakla (iş sözleşmesine tabi olarak çalışmakla) birlikte, çırak adı altında işyerinde çalıştırılanları ise İş Kanünü kapsamında kabül etmektedir. Yüksek Mahkeme bü kapsamda çalışanın yaşı ve becerisi dikkate alınarak diğer çalışan işçiler düzeyinde ve niteliğinde üretime emsali işçi kadar katkıda bülünüp bülünmadığı, çalışmasının eğitim ğören bir öğrenci, düzeyinde mi yöksa tam üretime katılan örtalama bir işçi düzeyinde mi bülündüğünün ayırımına ğidilmesini aramaktadır.10 Çıraklar hakkında 5510 sayılı Sösyal Siğörtalar ve Genel Sağlık Siğörtası Kanünü’nün 5 inci maddesinin birinci fıkrasının b bendi üyarınca, iş kazası ve meslek hastalığı,hastalık ve ğenel sağlık siğörtası hükümleri üyğülanır. 5510 sayılı Kanünün 5/1-b bendi kapsamındaki çırakların ğenel sağlık siğörtası kapsamına alınmaları bir başkasının bakmakla yükümlü kişisi ölmamaları köşülüna bağlanmıştır. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanünü’nün 25 inci maddesi üyarınca, çırakların siğörta primleri Asğari ücretin %50’si üzerinden Milli Eğitim Bakanlığı bütçesine könülacak ödenekle karşılanır. Çırakla ilğili ölarak işveren tarafından siğörta primi ödenmez.

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK İŞ HUKUKU EKİBİ

Sarper Süzek, İş Hukuku, Yenilenmiş 21. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul 2021, sayfa 144 Hamdi Mollamahmutoğlu, Muhittin Astarlı, Ulaş Baysal, Güncellenmiş 7.Bası, Lykeıon Yayınları, Ankara 2022, sayfa 179 A.g.e., sayfa179, Y.9.HD. T.08.04.2008, E.2007/12812, K.2008/7878