5510 Sayılı Kanun Hükümleri Uyarınca Sigortalılara Özel Şartlarla Yaşlılık Aylığı Bağlanması

5510 SAYILI KANUN HÜKÜMLERİ UYARINCA SİGORTALILARA ÖZEL ŞARTLARLA YAŞLILIK AYLIĞI

BAĞLANMASI

1. GİRİŞ

5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Saglık Sigortası Kanunu’nun (SSGSSK) 28 inci maddesiyle durumları, yaptıkları iş ve çalışma koşullarını goz onunde bulundurularak bazı sigortalılara genel şartların dışında ozel şartlarla yaşlılık aylıgı baglanmasını duzenlemiştir. Soz konusu yasal duzenlemedeki amaç, erken yaşlanma, agır ve tehlikeli çalışma koşulları veya ozel durumlar geregince genel şartları yerine getiremeyecek olan sigortalıların magduriyetinin onlenmesidir.1 5510 Sayılı SSGSSK’nun 28 inci maddesinin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar ise Maluliyet ve Çalışma Gucu Kaybı Tespiti İşlemleri Yonetmeliginde duzenlenmiştir.

2. 5510 SAYILI KANUN HÜKMÜ UYARINCA ÖZEL ŞARTLARLA YAŞLILIK AYLIĞINDAN

FAYDALANACAK SİGORTALILAR

2.1. MALUL SİGORTALILAR

Sigortalı olarak çalışmaya başlamadan once 5510 sayılı SSGSSK’nun 25 inci maddesi uyarınca malul sayılmayı gerektirecek derecede çalışma gucunu veya iş kazası ve meslek hastalıgı sonucu meslekte kazanma gucunu kaybeden sigortalılar malul sayılmazlar ve malulluk aylıgından yararlanamazlar. Soz konusu sigortalılara aşagıda yer alan duzenleme uyarınca, koşulları saglamaları halinde yaşlılık aylıgı baglanır.

5510 Sayılı SSGSSK’nun 28 inci maddesinin 3 uncu fıkrası uyarınca, sigortalı olarak ilk defa çalışmaya başladıgı tarihten once 25 inci maddenin 2 nci fıkrasına gore malul sayılmayı gerektirecek derecede hastalıgı veya engelliligi bulunan ve bu nedenle malulluk aylıgından yararlanamayan sigortalılara, en az 15 yıldan beri sigortalı bulunmak ve en az 3960 gun malulluk, yaşlılık ve olum sigortaları primi bildirilmiş olmak şartıyla yaşlılık aylıgı baglanır.2 5510 sayılı SSGSSK’nun geçici 6 ncı maddesi uyarınca, 3960 gun prim odeme gun sayısı, ilk defa 5510 sayılı Kanunun yururluk tarihi itibariyle 31.12.2008 tarihleri arasında sigortalı olanlar için 3700 gun, 01.10.2009 tarihinden sonra sigortalı olanlar için 3800 gun, 01.01.2010 tarihinden sonra sigortalı olanlar için 3900 gun ve 01.01.2011 tarihinden sonra sigortalı olanlar için 3960 gun olarak uygulanmaktadır.

1 Yusuf Alper, Sosyal Sigortalar Hukuku, Dora Yayınları, Guncellenmiş 12.Baskı, s.320 2 Yonetmelik madde 4/j “j) Maluliyet: Çalışma gucunu

agır duzeyde veya iş kazası ya da meslek hastalıgı sonucu meslekte kazanma gucunun en az %60’ını, Kanunun 4 uncu maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındaki sigortalılar için vazifelerini yapamayacak şekilde meslekte kazanma gucunu kaybetme veya vazifelerini yapamayacak derecede hastalıga ugrayanlardan personel kanunlarına tabi olanların hastalıklarının kanunlarında tayin edilen surelerden fazla devam ettigi, olmayanların ise hastalık sebebiyle malul sayılmalarına esas alınacak hastalık sureleri hakkında kendi ozel kanunları yururluge girinceye kadar Devlet Memurları Kanununun hastalık iznine ilişkin hukumleri uygulanmak suretiyle bu sureleri doldurma hallerini, ifade eder.

2.2. MALUL SAYILACAK DERECEDE ENGELLİLİK HALİ OLMAYAN SİGORTALILAR

Diger yandan ilk kez sigortalı oldugu tarihte malul olmamakla birlikte, çalışma kayıp oranları %40 dan fazla olan malullerin durumu soz konusu yasal duzenlemede ayrıca duzenlenmiştir. 5510 Sayılı SSGSSK’nu 28 inci maddesinin 4 uncu fıkrası uyarınca, Kurumca yetkilendirilen saglık hizmet sunucularının saglık kurullarınca usulune uygun duzenlenecek raporlar ve dayanagı tıbbı belgelerin incelenmesi sonucu, Kurum Saglık Kurulunca çalışma gücündeki kayıp oranının;

a) %50 ila %59 arasında oldugu anlaşılan sigortalılar, en az 16 yıldan beri sigortalı olmaları ve 4320 gun,

b) %40 ila %49 arasında oldugu anlaşılan sigortalılar, en az 18 yıldan beri sigortalı olmaları ve 4680 gun, malulluk, yaşlılık ve olum (MYÖ) sigortaları primi bildirilmiş olmak şartıyla sigortalılar, “yaş şartları “aranmaksızın yaşlılık aylıgına hak kazanırlar. Bu sigortalılar, kanunun 94 uncu maddesi hukumlerine gore kontrol muayenesine tabi tutulabilirler.

2.3. MADEN İŞYERLERİNDE ÇALIŞAN SİGORTALILAR

Agır ve yıpratıcı çalışma koşullarında çalıştırılmaları nedeniyle yeraltında çalışan maden işçileri için ozel emeklilik şartları duzenlenmiştir. Soz konusu duzenleme butun maden işçilerini kapsamamakla birlikte, yeraltındaki butun işleri kapsama aldıgı için yeraltında çalışan ancak maden cevherinin çıkarılmasına dogrudan katkı saglamayan işçilerin de hafifletilmiş emeklilik koşullarından yararlanabilmeleri soz konusudur.3 5510 Sayılı SSGSSK’nu 28 inci maddesinin 6 ncı fıkrası uyarınca, ilk kez bu kanuna tabi olarak çalışmaya başlayan sigortalıların, Çalışma ve Sosyal Guvenlik Bakanlıgınca tespit edilen maden işyerlerinin yeraltı işlerinde surekli veya munavebeli olarak en az 20 yıldan beri çalışan sigortalılar için 2 nci fıkrada belirtilen yaş şartı 50 yaş olarak uygulanır. Bu kapsamdaki sigortalılar için kural olarak 7200 gun sigorta primi odenmesi zorunludur.

5510 Sayılı SSGSSK’nun 40 ncı maddesi geregince madenlerin yeraltı işyerlerinde çalışanlar için prim gun sayısının hesaplanmasında her 360 gun için 180 gun fiili hizmet zammı eklenir ve en az 1800 gun prim odeme gun sayılarının bulunması halinde fiili hizmet zammı ile kazanılan sureler, fiili hizmet suresi zammından faydalanan diger sigortalılar için geçerli olan sınırlamalar dikkate alınmaksızın yaş haddinden indirilir.4 Bu durumda olanlar için maden işyerlerinin yeraltı işlerinde en az 1800 gun çalışmış olmaları şartıyla fiili hizmet suresi zammı hukumleri uygulanacak ve yeraltı işlerindeki çalışmalarının her 360 gunu için 180 gun prim odeme gun sayısına eklenecektir. Bu şekilde eklenen sureler emeklilik yaş hadlerinden duşulecektir.5 5510 Sayılı SSGSSK’nun geçici 9 uncu maddesinin 5 inci fıkrasının (a) bendi uyarınca, ilk kez 506 sayılı Kanuna gore sigortalı sayılanlardan en az 20 yıldan beri Bakanlıkça tespit edilen maden işyerlerinin yeraltı işyerlerinde surekli çalışan ve bu işlerde en az 5000 gun malulluk, yaşlılık ve olum 3 Tankut Centel, Turk Sosyal Guvenlik Hukuku, Önikilevha Yayınları, İstanbul 2021, s.295, 4 Yusuf Alper, Sosyal Sigortalar Hukuku, Dora Yayınları, Guncellenmiş 12.Baskı, s.322, “Örnegin belirtilen

maden işyerlerinin yeraltı işlerinde 5400(5400:360=15 yıl) gun fiili çalışması bulunan bir sigortalı (15 x

180) 2700 gun fiili hizmet zammından faydalanacak, buna karşılık da emeklilik yaş haddi 7,5 yıl daha duşuk olacaktır.”, Tankut Centel, Turk Sosyal Guvenlik Hukuku, Önikilevha Yayınları, İstanbul 2021, s.295 5 Yusuf Alper, Sosyal Sigortalar Hukuku, Dora Yayınları, Guncellenmiş 12.Baskı, s.322,

(MYÖ) sigortaları primi odeyen sigortalılara yazılı talepleri halinde yaş şartları aranmaksızın yaşlılık aylıgı baglanacaktır.

Buna gore, bu sigortalılara hem prim gun sayısı ve hem de yaş açısından kolaylık saglanmaktadır. Bu kapsamdaki sigortalılar, yaşlarına bakılmaksızın ve 7200 gun yerine 5000 gun prim odemek suretiyle yaşlılık aylıgına hak kazanacaklardır.

Yine 5510 Sayılı SSGSSK’nun geçici 9 uncu maddesinin 5 inci fıkrasının (b) bendi uyarınca en az 25 yıldan beri Bakanlıkça tespit edilen maden işyerlerinin yeraltı işyerlerinde yeraltı munavebeli işlerinde çalışan ve bu işlerde en az 4000 gun malulluk, yaşlılık ve olum sigortaları primi odeyen sigortalılara da 28 inci maddenin ikinci fıkrasının (a) bendindeki yaş şartları aranmaksızın 8100 gun prim odemiş sigortalılar gibi yaşlılık aylıgı baglanacaktır.

5510 Sayılı SSGSSK’nun geçici 9 uncu maddesinin 5 inci fıkrasının (c) bendi uyarınca ise; 50 yaşını dolduran ve malulluk, yaşlılık ve olum sigortalarına tabi çalışmalarının en az 1800 gununu Bakanlıkça tespit edilen maden işyerlerinin yeraltı işlerinde geçirmiş olan sigortalılara da, sigortalı olarak işe giriş tarihi 08.09.1999'dan once olanlara 5000 gun veya 15 yıllık sigortalılık suresi ve en az 3600 gun, sigortalı olarak işe giriş tarihi 08.09.1999'dan sonra olanlara ise 7200 gun veya 25 yıllık sigortalılık suresi ve en az 4500 prim gun sayısı koşullarının yerine gelmesi halinde yaşlılık aylıgı baglanacaktır. 5510 Sayılı SSGSSK’nun geçici 9 uncu maddesinin 6 ncı fıkrası uyarınca, bu Kanundan once veya sonra yeraltı maden işlerinde çalışmaya başlayan sigortalıların çalışmalarının en az 1800 gununu yeraltı maden işlerinde geçirmeleri halinde, bu çalışmalarının dortte biri toplam prim odeme gun sayılarına ilave edilir.

Boylece yeraltı maden işlerinde geçirilen her yıl için 90 gun kazanılmaktadır. Bununla birlikte, 5510 Sayılı SSGSSK’nu yururluge girdigi tarihten sonra ilk defa maden işyerlerinin yeraltı veya yeraltı munavebeli işlerde çalışmaya başlayanlar hakkında, bu Kanunun fiili hizmet zammı suresine ait 40 ncı madde hukumleri uygulanır.

Maden işyerlerinin yeraltı işlerinde 01.10.2008 tarihi oncesinde ve sonrasında en az 1800 gun çalışan sigortalıların bu çalışmalarının her yıl için 90 gunu yalnızca prim odeme gun sayılarına ilave edilir. 01.10.2008 tarihi oncesinde maden işyerlerinin yeraltı işlerinde çalışmaya başlayan sigortalılar anılan tarih sonrasında çalışmaları devam etse dahi 5510 sayılı Kanun'un 40 ıncı maddesi uygulanmaz ve bu çalışmalar fiili hizmet suresi olarak degerlendirilmez.

2.4. ERKEN YAŞLANAN SİGORTALILAR

5510 sayılı SSGSSK esas olarak emeklilikte/yaşlılık aylıgı baglanmasında kronolojik yaşı benimsemiştir. Ancak kronolojik yaştan bagımsız olarak kişinin saglık durumu, cinsiyeti ile çevre şartları ve yaşanılan ulkenin sosyal yapısına gore degişkenlik gosterebilmekte ve kişinin erken yaşlanması sonucunu dogurabilmektedir. Turk sosyal guvenlik sisteminde bu durum goz onunde bulundurularak erken yaşlananlara erken yaşta emekli olma hakkı tanınmıştır.6

Tankut Centel, Turk Sosyal Guvenlik Hukuku, Önikilevha Yayınları, İstanbul 2021, s.296,

5510 Sayılı SSGSSK’nun 28 inci maddesinin 7 nci fıkrası uyarınca, tıbben erken yaşlandıgı tespit edilen ve 55 yaşını dolduran kadın ve erkek sigortalılara yaş dışındaki diger şartları da taşımaları şartıyla yaşlılık aylıgı baglanır.

Maluliyet ve Çalışma Gucu Kaybı Tespiti İşlemleri Yonetmeliginin “Erken yaşlanma tespiti” başlıklı 8 inci maddesi uyarınca,” Yaşlılık aylıgı baglanması için Kanunda ongorulen yaş şartı dışındaki diger şartları taşıyan ve 55 yaşını dolduran sigortalılardan; dikkat, algı, bellek, kavrama ve soyutlama gibi işlevlerin kaybı olan bilişsel yaşlanma ile fizyolojik ve psikolojik yaşlanma hali tayin ve tespit edilenler, erken yaşlanmış sayılır.

Bu tespitlerde; noroloji, psikiyatri, fiziksel tıp ve rehabilitasyon, iç hastalıkları, gogus hastalıkları ve kardiyoloji başta olmak uzere ilgili branşlarca duzenlenen saglık kurulu raporları esas alınır.”

2.5. AĞIR ENGELLİ ÇOCUĞU OLAN KADIN SİGORTALILAR

5510 Sayılı SSGSSK’nun 28 inci maddesinin 8 inci fıkrası uyarınca, emeklilik veya yaşlılık aylıgı baglanması talebinde bulunan kadın sigortalılardan başka birinin surekli bakımına muhtaç derecede agır engelli çocugu bulunanların, bu Kanunun yururluge girdigi tarihten sonra geçen prim odeme gun sayılarının 1/4’i, prim odeme gun sayıları toplamına eklenir ve eklenen bu sureler emeklilik yaş hadlerinden de indirilir.7 Ögretide, yasal duzenlemeyle soz konusu haktan yalnızca kadın sigortalıların yararlanmasının ongorulmuş bulunması, aynı koşullar içinde bulunan bir erkek sigortalının aynı haktan yararlanamayacak olması, anılan hukumle haksız ayrımcılıga yol açıldıgı gerekçesiyle eleştirilmektedir.8 Maluliyet ve Çalışma Gucu Kaybı Tespiti İşlemleri Yonetmeliginin “Kadın sigortalı çocugunun agır engellilik tespiti” başlıklı 9 uncu maddesi uyarınca, kadın sigortalının başka birinin surekli bakımına muhtaç derecede agır engelli çocugunun tespitinde, Çocuklar İçin Özel Gereksinim Degerlendirmesi Hakkında Yonetmelik ile Erişkinler İçin Engellilik Degerlendirmesi Hakkında Yonetmelik hukumleri esas alınır.

3. SONUÇ

5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Saglık Sigortası Kanunu (SSGSSK) 28 inci maddesiyle, durumları, yaptıkları iş ve çalışma koşullarını goz onunde bulundurularak bazı sigortalılara genel şartların dışında ozel şartlarla yaşlılık aylıgı baglanmasını duzenlemiştir. Soz konusu yasal duzenlemede gudulen amaç, erken yaşlanma, agır ve tehlikeli çalışma koşulları veya ozel durumlar geregince genel şartları yerine getiremeyecek olan sigortalıların magduriyetinin onlenmesidir.

“Yusuf Alper, Sosyal Sigortalar Hukuku, Dora Yayınları, guncellenmiş 12.Baskı, s.322, Dipnot 335, “Örnegin, 5510 sayılı Kanunun yururluk tarihinden once 3000 gun prim odeme gun sayısı bulunan ve yukarıda belirtilen şartları taşıyan kadın sigortalı Kanunun yururluk tarihinden sonra 4000 gun daha prim odemiş ise, toplam prim odeme gun sayısı 3000+4000=7000 gun degil, 3000+(4000/4=1000) = 8000 gun olarak kabul edilecektir. Yalnızca prim odeme gun sayısı artmayacak,1000 gunluk sure (2 yıl,9 ay 10 gun) aynı zamanda emeklilik yaşından duşulecektir.”

8 Tankut Centel, Turk Sosyal Guvenlik Hukuku, Önikilevha Yayınları, İstanbul 2021, s.297

Bulunmaları Sosyal Sigortalar ve Genel Saglık Sigortası Kanunu (SSGSSK) 28 inci maddesinin son fıkrası uyarınca, yukarıda belirtilen yaşlılık aylıklarından yararlanabilmek için, Kanunun 4/1-a bendinde belirtilen sigortalının çalıştıgı işten ayrıldıktan, Kanunun 4/1-b bendinde belirtilen sigortalının sigortalılıga esas faaliyete son verip vermeyecegini beyan ettikten sonra yazılı istekte bulunmaları, Kanunun 4/1-c bendinde belirtilen sigortalıların ise istekleri uzerine yetkili makamdan emekliye sevk onayı alındıktan sonra ilişiklerinin kesilmesi şarttır. 5510 sayılı SSGSSK’nun 4/1-b bendinde belirtilen sigortalılara yaşlılık aylıgı baglanabilmesi için ayrıca, yazılı talepte bulundugu tarih itibarıyla genel saglık sigortası primi dahil kendi sigortalılıgı nedeniyle prim ve prime ilişkin her turlu borcunun olmaması da zorunludur.

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK SOSYAL GÜVENLİK HUKUKU EKİBİ