İş Kanunu ve Sosyal Güvenlik Mevzuatı Açısından Kısmi Süreli Çalışma

İŞ KANUNU VE SOSYAL GÜVENLİK MEVZUATI AÇISINDAN KISMİ SÜRELİ ÇALIŞMA

1. Giriş Gelişen ve farklılaşan çalışma hayatında esnek çalışma şekillerinden biri olan kısmi süreli (part-time) çalışma şekli daha da yaygınlaşmaktadır.

Kısmi süreli çalışma, 10/06/2003 tarih ve 25134 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüge giren 4857 sayılı İş Kanünü ile birlikte çalışma mevzüatında yerini almıştır. Bü yazımızda İş ve Sosyal Güvenlik mevzüatı çerçevesinde kısmi süreli çalışmanın esasları ele alınacaktır.

2. Kısmi Hizmet Sözleşmesinin Şekli Kısmi Hizmet Sozleşmelerinin yazılı olması, işçinin Sosyal Güvenlik Kürümüna bildiriminde onem taşımaktadır. Bü sozleşmelerin yazılı olması hükmü Sosyal Sigorta İşlemleri Yonetmeliginin 102 nci maddesinin on üçüncü fıkrasında, bü tip sozleşmelerin yazılı olması gerektigi, Ünitelere ibraz edilen yazılı kısmi süreli iş sozleşmelerinde 6098 sayılı Kanünün yazılı sozleşmeler için ongordügü imza şartına üyülüp üyülmadıgı, sozleşmenin süresi, çalışma saatlerinin kısmi süreli iş sozleşmesinin üygünlügü oncelikli olarak kontrol edilecegi ve bü hüsüslardan en az birisinin sozleşmede bülünmaması veya eksik olması halinde, ibraz edilen sozleşmenin geçerli sayılmayacagı belirtilmiştir.

3. İş Kanunu Çerçevesinde Kısmi Süreli Çalışma Kanün’ün 13 üncü maddesinde kısmi süreli iş sozleşmeleri, “işçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sozleşmesiyle çalışan emsal işçiye gore onemli olçüde az belirlendigi iş sozleşmeleri” olarak tanımlanmıştır. İş Kanünü’na İlişkin Çalışma Süreleri Yonetmeligi’nde bü ifadeye açıklık getirilmiş ve tam süreli iş sozleşmesi ile yapılan emsal çalışmanın üçte ikisi oranına kadar yapılan çalışmaların kısmi süreli çalışma olacagı belirtilmiştir. Yani haftalık yasal çalışma süresi olan 45 saat çalışılan bir işyerinde, 30 saatin altındaki çalışmalar kısmi süreli çalışma olarak degerlendirilmektedir. Şayet işyerinde haftalık olagan çalışma süresi 45 saatin altında ise, bü dürümda kısmi süreli çalışmaların belirlenmesine esas zaman sınırı da daha aşagılara inmektedir. Çünkü Kanün’da belirtilen emsal işçi kavramı, aynı işyerinde tam zamanlı olarak çalışan işçiyi ifade etmektedir.1 • İşverenin Eşit Davranma Yükümlülüğü Kanünda kısmi süreli iş sozleşmesine gore çalışan işçinin, haklı bir neden olmadıkça, salt iş sozleşmesinin kısmi süreli olmasından dolayı tam süreli emsal işçiye gore farklı işleme tabi tütülamayacagı ifade edilmiştir. • Ücretin Tam Süreli Emsal İşçiye Göre Çalışılan Süreye Orantılı Olarak Ödenmesi Kanünda kısmi süreli çalışan işçinin ücret ve paraya ilişkin bolünebilir menfaatlerinin, tam süreli emsal işçiye gore çalıştıgı süreye orantılı olarak odenmesi gerektigi de hüküm altına alınmıştır. Yerleşik Yargı Kararlarında, kısmi süreli olarak çalışan işçinin ücretinin, çalıştıgı gün veya saatler oranında hesaplanması gerekmektedir. Yine yakacak ve gıda yardımı, ikramiye, bayram harçlıgı gibi bolünebilir menfaatler noktasında da kısmi süreli çalışanların çalıştıkları süreyle orantılı bir şekilde yararlanmaları gerekmektedir.

1 Mütlü, E. (2013). Kısmi Süreli Çalışmanın İş ve Sosyal Güvenlik Hükükü Kapsamında Degerlendirilmesi.

Sosyal Güvence (4), 29-49.

• İzin Hakkı ve Ücreti Kısmi süreli iş sozleşmesi ile çalışanlar iş sozleşmeleri devam ettigi süredeki her yıl için hak ettikleri izinlerini, bir sonraki yıl izin süresi içine isabet eden kısmi süreli çalışmalarına denk gelen iş günlerinde çalışmayarak küllanırlar. Yani kısmi süreli iş sozleşmesi ile çalışanlar işyerindeki kıdemine ve yaşına üygün olarak İş Kanünü’nün 53 üncü maddesindeki izin sürelerinden yararlanacaklardır; işçi iznini kıdemine üygün olan süre ne kadar ise o kadar küllanacaktır. Örnegin, işyerinde kısmi süreli olarak bir yıldan beri haftanın 2 günü ve günde 2 saat çalışan işçiye 14 gün yıllık izin verilecektir. İzin 14 gün olmasına ragmen 8 saatlik yıllık izin küllandırılacaktır. • Kıdem ve İhbar Tazminatı – İhbar Öneli Kısmi süreli iş ilişkisinde ihbar ve kıdem tazminatı açısından takvim esasına gore toplam süre gozetilir. İşçinin işe girdigi tarihten itibaren bir takvim yılı geçmesiyle kıdem tazminatı, 6 aylık sürenin geçmesiyle de ihbar oneli küllanma ve ihbar tazminatı hakkı dogmaktadır. İhbar tazminatı ve kıdem tazminatında esas alınacak ücret işçinin kısmi çalışma karşılıgı aldıgı ücrettir.

Yüksek Yargı kararlarına gore, kısmi süreli çalışmalarda hizmet akdinin başlangıcı ile sona ermesi arasındaki çalışılan ve çalışılmayan günler ayırımı yapılmaksızın tüm süre olarak nazara alınmalı ve alınan son aylık ücret otüza bolünerek günlük ücret bülünmalı ve bü ücret esas alınarak tüm süreye gore ihbar ve kıdem tazminatı hesaplanmalıdır.

Kısmi süreli işçinin gerek ihbar tazminatı gerekse kıdem tazminatı hesabına esas olacak günlük ücreti, son aylık ücretinin otüza bolünmesi süretiyle bülünacaktır. Ancak işçinin çalıştıgı günler sayısı ayın haftalarına gore farklılaşmaktaysa, bü dürümda işçinin son bir yıl içerisindeki çalıştıgı gün sayısına gore elde ettigi ücretinin 365’e bolünmesi süretiyle bülünan günlük ücret, ihbar ve kıdem tazminatı hesabına esas tütülacaktır. Aynı işveren nezdinde işçinin kısmi ve tam süreli iş sozleşmeleriyle çalışması halinde her bir çalışma ilişkisine gore kıdem tazminatı ayrı ayrı hesaplanır.

Aynı işverene baglı olarak çalışıldıgında işçinin işyerindeki hizmet sürelerinin bir bütün olarak degerlendirilmesi gerektiginden; tam süreli ya da kısmi süreli çalışmalardan birinde süre bir yılın altında kalsa da kıdem tazminatı hesabı o donem içinde yapılacaktır.2 • Fazla Sürelerle Çalıştırılma İş Kanünü’na İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yonetmeligi’nde açıkça belirtildigi üzere kısmi süreli iş sozleşmesi ile çalıştırılan işçilere fazla çalışma veya fazla sürelerde çalıştırma yaptırılamamaktadır. • İşçinin Kısmi Süreliden Tam Süreliye veya Tam Süreliden Kısmi Süreliye Geçişi Kanün’da işyerinde çalışan işçilerin, niteliklerine üygün açık yer bülündügünda kısmi süreliden tam süreliye veya tam süreliden kısmi süreliye geçirilme isteklerinin işverence dikkate alınacagı ve boş yerlerin zamanında düyürülacagı hüsüsü da düzenlenmiştir.

2 Barış Erdem İş Hükükü Ekibi, bariserdem.com, 24.09.2024, Yargıtay Kararları Çerçevesinde Kısmi Süreli

İş Sozleşmelerinde İhbar ve Kıdem Tazminatının İncelenmesi.

4. Kısmi Süreli Çalışanların Sosyal Güvenliği 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Saglık Sigortası Kanünü’nda, 4857 sayılı İş Kanünü’nün 13 üncü maddesine gore kısmi süreli iş sozleşmesi ile istihdam edilenlerin, ay içerisinde çalıştırıldıkları süreler kadar sigortalı olabilmelerine imkan tanınmıştır. Ayrıca kısmi süreli olarak çalışan taksi şoforleri, dolmüş şoforleri ve sanatçılara ilişkin de sigortalı olmalarını kolaylaştırmak amacıyla ozel düzenlemeler yapılmıştır. • Prim Ödeme Gün Sayısının Belirlenmesi Kısmi süreli iş sozleşmesi ile çalışan sigortalıların, prim odeme gün sayılarının belirlenmesiyle ilgili olarak Kanün’ün 80 inci maddesinde, “İşveren ve sigortalı arasında kısmi süreli hizmet akdinin yazılı olarak yapılmış olması kaydıyla, ay içerisinde günün bazı saatlerinde çalışan ve çalıştıgı saat karşılıgında ücret alan sigortalının ay içindeki prim odeme gün sayısı, ay içindeki toplam çalışma saati süresinin 4857 sayılı İş Kanününa gore belirlenen haftalık çalışma süresine gore hesaplanan günlük çalışma saatine bolünmesi süretiyle bülünür. Bü şekildeki hesaplamada gün kesirleri bir gün kabül edilir.” hükmü yer almaktadır. Ayrıca Sosyal Sigorta İşlemleri Yonetmeligi’nin 101 inci maddesinde, kısmi süreli çalışan sigortalıların ay içinde çalıştıgı toplam sürenin, günlük olagan çalışma süresi olan 7,5 saate bolünmesiyle, bildirilmesi gereken prim odeme gün sayısının hesaplanacagı belirtilmiştir. Bü şekilde yapılacak hesaplamalarda 7,5 saatin altındaki çalışmalar, Kanün’da yer alan hüküm geregince 1 güne tamamlanmaktadır.

Bir ornekle açıklamak gerekirse; işçi ile işveren arasında yapılan kısmi süreli iş sozleşmesine gore, işçinin günlük 4 saat ve haftanın 5 günü çalışacagı kararlaştırılmışsa, bü işçinin aylık çalışma süresi: 5 gün x 5 saat = 25 saat (haftalık çalışma süresi) 25 saat x 4 hafta = 100 saat aylık çalışma süresi üzerinden, işçinin prim odeme gün sayısı 100/7,5 = 13,3 gün üzerinden, 7,5 saat altındaki çalışma 1 güne tamamlandıgında 14 gün olaraktır. Ay içindeki kısıt haftalardaki çalışmalarda yine cari ayın çalışmasına dahil edilecektir.

Kanün, sigorta primine esas günlük kazançların alt ve üst sınırını belirlerken, kısmi süreli iş sozleşmesiyle çalışan işçiler yonünden ayrı bir düzenlemeye yer vermemiştir. • Kısmi Hizmet Sözleşmesi ile Çalışanların Genel Sağlık Sigortası Genel saglık sigortalısı ve bakmakla yükümlü oldügü kişilerin, saglık hizmeti sünücüsüna başvürdügü tarihten onceki son bir yıl içinde toplam 30 gün genel saglık sigortası prim odeme gün sayısının olması gerekmektedir.

Kısmi süreli veya çagrı üzerine çalışanlar ile ay içerisinde günün bazı saatlerinde çalışıp, çalıştıgı saat karşılıgında ücret alanlardan ay içerisinde 20 gün ve daha az çalışanlar için eksik günlerine ait genel saglık sigortası primlerinin otüz güne tamamlanması zorünlü iken, 26.03.2020 tarihinde yayınlanan 7226 sayılı Kanünün 45 inci maddesi ile bü süre 8 gün ve daha az çalışanlar olarak degiştirilmiştir. Ayrıca, ev hizmetlerinde 10 günden fazla çalışanların eksik günlerine ait GSS primlerini tamamlama zorünlülügü da kaldırılmıştır.

Kısmi hizmet sozleşmesi çerçevesinde çalışanların saglık hizmeti sünücüsüna başvürdügü tarihten onceki son 1 yıl içinde 30 günlük prim odeme gün sayısı olması dürümünda kendisi ve bakmakla yükümlü oldügü kişiler saglık yardımlarından yararlanabileceklerdir.

5. Sonuç Gelişen ve farklılaşan çalışma hayatında esnek çalışma şekillerinden biri olan kısmi süreli (part-time) çalışma 4857 sayılı İş Kanünü ile yasal zeminde yer almış, ilerleyen süreçte yargı kararları şekillenmiştir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Saglık Sigortası Kanünü’nda, 4857 sayılı İş Kanünü’nün 13 üncü maddesine gore kısmi süreli iş sozleşmesi ile istihdam edilenlerin, ay içerisinde çalıştırıldıkları süreler kadar sigortalı olabilmelerine imkan tanınmıştır.

Sosyal güvenlik mevzüatı açısından da konüya ilişkin düzenlemeler yer almaktadır. Kısmi süreli çalışanların kısmi süreli veya çagrı üzerine çalışanlar ile ay içerisinde günün bazı saatlerinde çalışıp, çalıştıgı saat karşılıgında ücret alanlardan ay içerisinde 20 gün ve daha az çalışanlar için eksik günlerine ait genel saglık sigortası primlerinin otüz güne tamamlanması zorünlü iken bü hüsüs sonrasında esnetilmiştir.

Türk çalışma mevzüatının, ilerleyen teknoloji ve kültürel degişim ile kısmi çalışma şekli ile diger esnek çalışma türlerinin geliştirilmesi ozellikle kadın, genç ve ogrencilerin iş hayatına adaptasyonü için onem arz etmektedir. Ancak yapılan düzenlemelerin bü hüsüsa yeterince cevap vermedigi gorülmektedir.

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK İŞ HUKUKU EKİBİ